رئیس گروه: دکتر علیاشرف صادقی
معاون: ابوالفضل خطیبی
اعضای شورای علمی: دکتر علیاشرف صادقی، استاد ابوالحسن نجفی، ابوالفضل خطیبی، علی بلوکباشی، مهندس یونس کرامتی، زهرا جعفری، دکتر علیرضا امامی.
هدف
منظور از تدوین این فرهنگ، ارائهٔ تصویری همهجانبه از واژگان زبان فارسی، در طول تاریخ تکوین این زبان، و ایجاد امکان دستیابی به انواع اطّلاعات واژگانی، شامل تلفّظ، هویت دستوری، معانی، ریشهٔ تاریخی، و جز آن است.
فعالیتها
1. تهیه پیکرهٔ واحدهای واژگانی متون در رایانه: گروه فرهنگنویسی طرح تألیف «فرهنگ جامع زبان فارسی» را در دستور کار خود دارد و تا کنون مقدّمات طرح، که همانا تهیهٔ پیکره(corpus)ای رایانهای از همهٔ واحدهای واژگانی متون زبان فارسی از آغاز تا کنون، همراه با شواهد و نشانی آنها در رایانه است، فراهم کرده است. فعّالیتهای این گروه برای فراهم کردن مقدّمات تألیف فرهنگ جامع زبان فارسی به شرح زیر است:
- انتخاب متون: حدود 1000 متن کهن و معاصر زبان فارسی در موضوعات مختلف از جمله متون ادبی، دینی، فلسفی، عرفانی، علمی، رمان، داستان کوتاه، روزنامه، مجلّه، نقد ادبی، ترجمه و وبگاههای اینترنتی، برای استخراج واحدهای واژگانی و شواهد و نشانی آنها، انتخاب شدهاست؛
- تهیهٔ یک جزوه حاوی ضوابط دقیق گزینش واحدهای واژگانی از درون متون؛
- تهیهٔ جزوهای دیگر حاوی ضوابط برگهنویسی رایانهای (حروفنگاری واحدهای واژگانی، شواهد و نشانی آنها در رایانه)؛
- گزینش واحدهای واژگانی از متون زبان فارسی که تاکنون مدخلگزینی 872 عنوان کتاب (1064 مجلد) به پایان رسیدهاست. همچنین واحدهای واژگانی 1054مجلد همراه با شواهد و نشانی منابع وارد رایانه شدهاست.
پیکرهٔ گروه فرهنگنویسی که اینک حدود 831/724/7 رکورد اطلاعاتی (شامل مدخل اصلی، مدخل فرعی، شاهد،نام منبع، شمارهٔ صفحه و جلد و تاریخ تألیف متن) را دربردارد، گذشته از اینکه منبعی غنی برای تألیف فرهنگ جامع زبان فارسی خواهد بود، مرجع مهمّی برای انواع تحقیقات زبانی، ادبی، تاریخی و جز آنهاست.
2. تدوین نهایی شیوهنامهٔ فرهنگ جامع زبان فارسی: این شیوهنامه که اکنون مبنای کار تعریفنگاران قرار گرفتهاست، در سال 1384 طی حدود یک سال تحقیق تألیف شد و در طول سالهای 1385 و 1386 در جلسات متعدد به ریاست مدیر گروه فرهنگنویسی به بحث گذاشته شد و در اواخر سال 1386 متن نهایی آن به انضمام خلاصهای از الگوهای تعریف برای مقولههای دستوری در 100 صفحه در اختیار تعریفنگاران قرار گرفت. بدیهی است این شیوهنامه در طی کار تعریفنگاری و بنا بر مقتضیات جدید که در حین کار ممکن است پیش آید، پیوسته بهروزرسانی میشود.
3. فعالیتهای بخشهای گروه فرهنگنویسی: این گروه از 4 بخش به شرح زیر تشکیل شدهاست:
الف) بخش واژههای عمومی: این بخش اصلیترین بخش گروه فرهنگنویسی است که تعریف و تدوین واحدهای واژگانی عمومی زبان را اعم از کهن و معاصر بر عهده دارد. بدنهٔ اصلی این بخش متشکل از چندین تعریفنگار و دو ویراستار است که تحت نظر مستقیم معاونت گروه و ویراستار ارشد که ریاست گروه فرهنگنویسی را نیز عهدهدار است، فعالیت میکنند. تعریفنگاری واحدهای واژگانی در این بخش بر اساس پیکرهٔ واژگانی که بر اساس متون کهن و معاصر تهیه شدهاست، انجام میگیرد. منبع مکمل برای کار تعریفنگاری، بهویژه برای واحدهای واژگانی معاصر، اینترنت است که بهعنوان یک پیکرهٔ پردازشنشدهٔ عظیم واژگانی مورد استفادهٔ گستردهٔ تعریفنگاران قرار میگیرد.
تعریفهای ارائهشده توسط تعریفنگاران در مرحلهٔ اول توسط دو ویراستار گروه بررسی و ویرایش اولیه میشود و سپس این نسخهٔ ویرایششده ابتدا به معاون گروه و سپس به ویراستار ارشد برای بازبینی و تأیید نهایی عرضه میشود.قرار است بهزودی کار تعریفنگاری در قالب یک نرمافزار حرفهای فرهنگنویسی انجام شود که بدیهی است در کیفیت، صحت علمی و سرعت کار تأثیر انکارناپذیری دارد.
این بخش، تعریفنگاری واحدهای واژگانی حرف «آ» را در دستور کار خود دارد.
ب) بخش پیشه و صنعت: بخش پیشه و صنعتِ گروه فرهنگنویسی با هدف گردآوری و تعریف واژهها و اصطلاحات پیشهها و صنایع، از طریق پژوهشهای میدانی و مصاحبه با اهلِ پیشه و فنّ و صنعت، و نیز بررسی اسناد و منابعِ مکتوب در چهارچوب یک فرهنگ عمومی تشکیل شدهاست. کار میدانی در تاریخ فرهنگنویسی بیسابقه بوده، پژوهشی نوین در این دانش به شمار میآید. این بخش فعالیت پژوهشی خود را عملاً از سال 1385 آغاز کرد و بهمنظور تحقّق هدفهایش، تا کنون با همکاری تنی چند از پژوهشگران تماموقت و آزاد فعالیتهای زیر را انجام دادهاست:
-
تهیهٔ فهرست طبقهبندیشدهٔ پیشهها و صنایع سنّتی و نوین؛
-
راهنمای کلّی پژوهش موضوعی؛
-
تدوین طرح کلّی ــ تفصیلی پژوهش، گردآوری و تعریف واژهها در حوزهٔ مشاغل و صنایع؛
-
فراهم کردن برچسب موضوعات مربوط به پیشه و صنعت؛
-
جمعآوری منابع مکتوب تخصّصی از جمله کتابها، مقالات و اطّلاعات موجود در وبگاههای سازمانهای فنّیحرفهای و سازمان استاندارد و تحقیقات صنعتی ایران و اتّحادیههای اصناف؛
-
شناسایی مراکز اصناف و صاحبان پیشههای گوناگون و گردآوری مجموعهای از منابع اطّلاعاتی بهمنظور پژوهشهای میدانی و بهدست آوردن موافقت برخی از اهلِ فنّ و پیشه برای همکاری مستمر با بخش پیشه و صنعت؛
-
استخراج واژههای تخصّصی، بهویژه واژههای پربسامد از منابع تخصّصی مکتوب؛
-
بررسی و گردآوری واژهها و تعاریف واژههای مربوط به پیشهها و صنایعی که صورت مکتوب از واژگان آنها بهطور کامل یا جزئی وجود دارد؛
-
بررسی و گردآوری واژهها و تعریف مدخلهای مربوط به پیشهها و صنایعی که صورت مکتوب از آنها وجود ندارد و یا اگر دارد اندک است (حدوداً 30 پیشه)؛
-
تهیهٔ چکلیست واژههای تخصّصی پیشهها و صنایع از صورت واژههای حرف «آ» در پیکرهٔ فرهنگنویسی و تعریف آنها؛
-
در اولویت قرار دادنِ کار جمعآوری و تعریف واژههای حرف «آ» در پیشههای مختلف تا آنجا که میسّر است؛
-
جذب تدریجی چند تن پژوهشگر آزاد از میان دانشجویان دورهٔ کارشناسی ارشد یا دکتری در رشتههای ادبیات فارسی و زبانشناسی برای انجام دادن پژوهشهای میدانی؛
-
تهیهٔ پیکرهای از واژگان مربوط به حوزهٔ «نان و نانپزی» و «آرایش و آرایشگری و بهداشت» از منابع مکتوب و شفاهی برای تهیه و تدوین واژهنامههای تخصّصی؛
-
تهیّهٔ پرونجاها و بایگانیهای رایانهای از کلیدواژهها، تعاریف مدخلها و فعالیّتهای پژوهشی بخش پیشه و صنعت؛
-
تشکیل بانک واژگان حوزههای پیشه و صنعت اعمّ از واژهها و اصطلاحهای پربسامد و کمبسامد (واژههایی که در فرهنگ عمومی مدخل نخواهندشد).
ج) بخش علوم:بخش علوم یکی از 4 بخش گروه فرهنگنویسی است که به کارِ تعریف و تدوین واحدهای واژگانی علمی، اعم از کهن و معاصر، در حوزههای علوم انسانی، علوم پایه، علوم پزشکی و علوم مهندسی و هنر میپردازد. لازم است یادآوری شود که واحد واژگانی علمی واحدی است که تعریف آن نیازمند داشتن دانش و تخصص در یکی از حوزههای علوم است و در صورت مدخل شدن در فرهنگ همراه با نشان مربوط به آن حوزه قید میشود. همچنین در این فرهنگ فرض میشود که مخاطبان یک مدخل علمی افرادی هستند که در رشته و حوزهٔ مربوط به آن مدخل تحصیلات تخصصی یا دانش خاصی ندارند.
این بخش در مراحل مختلف کار، اعم از تهیهٔ چکلیست مداخل، تعریف و ویرایش نهایی آنها از همکاری پژوهشگران، متخصصان و اساتید صاحبنظر در رشتههای مختلف بهره میگیرد.
خلاصهٔ فعالیتهای بخش علوم از ابتدا تا پایان فروردین ماه 1388 به شرح زیر است:
ـ تعیین رشتههای علمی حوزههای علوم پایه، علوم مهندسی، علوم پزشکی، علوم انسانی، هنر، و علوم قدیم و زیرشاخههای آنها؛
ـ تدوین شیوهنامههای اجرایی و علمی بخش؛
ـ دعوت از متخصصین مختلف رشتههای علمی و تشکیل زیربخشهای تعریفنگاری در حوزههای مختلف علوم جدید و قدیم به شرح زیر:
- حوزهٔ علوم پایه: جغرافی، زمینشناسی، شیمی، فیزیک، زیستشناسی، تغذیه، نجوم، هواشناسی؛
- حوزهٔ علوم مهندسی: مهندسی کشاورزی و منابع طبیعی، مهندسی محیط زیست، مهندسی معدن، مهندسی شیمی، مهندسی صنایع غذایی؛
- حوزهٔ علوم پزشکی: پزشکی و دندانپزشکی؛
- حوزهٔ علوم انسانی: ادیان و مذاهب، اقتصاد و بازرگانی، بانکداری، علوم اجتماعی، حقوق، عرفان و تصوف، کلام، فلسفه، منطق، زبانشناسی، باستانشناسی؛
- حوزهٔ هنر: تئاتر، موسیقی، نقاشی، مجسمهسازی؛
- حوزهٔ علوم قدیم: پزشکی، داروشناسی و داروسازی، ریاضیات، کانیشناسی، کیمیا، علوم غریبه، نجوم و احکام نجوم و سایر علوم طبیعی؛
لازم است یادآوری شود که در زیربخشهای فوق، به کمک متخصصان مربوطه، فهرست مداخل حرف «آ» و تعاریف آنها در حال تهیه و تدوین است.
ـ همچنین بخش علوم در حال تهیهٔ پیکرهای زبانی از واحدهای واژگانی تخصصی بر مبنای کتابهای درسی دبیرستان و فنیحرفهای (هنرستان) است که تا کنون 71 کتاب مدخلگزینی و مداخل آن وارد رایانه شدهاست؛
ـ تهیه و گردآوری نسخههای رقمی (دیجیتال) کتب مرجع تخصصی و عمومی.
د) بخش ریشهشناسی: در فرهنگ جامع زبان فارسی، ریشهشناسی همهٔ واحدهای واژگانی در پایان بخش اطلاعات تکمیلی درج خواهد شد. در مورد واژههای ایرانیتبار اصل پهلوی (فارسی میانه)، فارسی باستان و اوستایی آنها، در صورتی که در پژوهشهای معتبر ارائه شده باشد به دست داده میشود. چنانچه در پژوهشها و یافتههای موجود، اطلاعات یافت نشد، اصل این واژهها بر اساس صورتهای قرضی آنها در زبانهای غیر ایرانی که این واژهها را از زبانهای ایرانی به وام گرفتهاند، ثبت خواهد شد. در صورت یافت نشدن شکل قدیمتر واژههای ایرانی در زبانهای میانه و باستانی ایران و زبانهای دیگری که کلمات ایرانی را قرض گرفتهاند، نزدیکترین شکل آنها، از زبان سنسکریت که خواهر زبانهای ایرانی باستان یا ایرانی مشترک است، نقل میگردد. در مورد واژههایی که مثلاً تنها صورت اوستایی آنها در دست است و میتوان صورت فارسی باستان یا ایرانی باستان آنها را بازسازی کرد، به این صورتها نیز اشاره خواهد شد.
در مورد کلمات قرضی گویشی در زبان فارسی، تلفظ اصلی و معنای گویشی این واژهها به دست داده میشود و احیاناً به رابطهٔ این کلمات با سایر زبانهای ایرانی اشاره میشود. همچنین در مورد کلمات قرضی از زبانهای غیرایرانی فقط مستقیمترین صورت و تلفظ و معنای این کلمات در زبانهای مورد نظر به دست داده خواهد شد.
4. مجلهٔ فرهنگنویسی: ویژهنامهٔ نامهٔ فرهنگستان:گروه فرهنگنویسی در نظر دارد سالی یک شمارهٔ ویژهنامهٔ خود را با عنوان فرهنگنویسی، به دبیری دکتر علیاشرف صادقی منتشر کند. شمارهٔ اوّل این مجله که حاوی مقالات متعدد تحقیقی دربارهٔ مباحث نظری و کاربردی و تاریخی فرهنگنویسی است، در دیماه 1386 منتشر شد و مطالب شمارهٔ دوم نیز در بهار 1388 منتشر میگردد.
5. مقابلهٔ کتابهای چاپی با نسخههای خطّی آنها: از دیگر فعالیتهای گروه فرهنگنویسی، مقابلهٔ برخی از متون مهم زبان فارسی مانند تفسیر شُنْقُشی، ترجمهٔ تفسیر طبری، تفسیر قرآن پاکو تفسیر سورآبادی با اصل نسخههای خطّی یا ریزفیلم آنها بهمنظور تصحیح اغلاط و بدخوانیهای این متون است. واحدهای واژگانی متون مزبور و شواهد آنها پس از مقابله با تصحیحات جدید وارد رایانه میشوند و افزون بر این، گاهی بهصورت مقالههای تحقیقی نیز منتشر میگردند (مثلاً بنگرید به: صادقی، علیاشرف، «نکاتی در باب ترجمهٔ تفسیر طبری مصحَّحِ مرحوم یغمایی، «ارجنامهٔ حبیب یغمایی، به کوشش سید علی آلداوود، تهران، میراث مکتوب، 1385، ص 349ـ 368).
6. تصحیح برخی فرهنگهای فارسی و تحقیق در فرهنگنویسی فارسی: در این زمینه تا کنون دو جزوه و یک مقاله به شرح زیر به چاپ رسیدهاست:
-
خلاصهٔ لغت فرس اسدی طوسی، به کوشش دکتر علیاشرف صادقی، نامهٔ فرهنگستان، ضمیمهٔ شمارهٔ 9، فرهنگستان زبان و ادب فارسی، تهران، تیر 1379، 29 صفحه؛
-
ترجمهٔ فارسی الابانه، شرحالسّامی فیالاسامی میدانی، به کوشش دکتر علیاشرف صادقی، نامهٔ فرهنگستان، ضمیمهٔ شمارهٔ 10، فرهنگستان زبان و ادب فارسی، تیر 1379، 27 صفحه؛
-
نگاهی به فرهنگهای شاهنامه (از آغاز تا امروز)، تألیف ابوالفضل خطیبی، نامهٔ فرهنگستان، تهران، سال چهارم، شمارهٔ سوم، پاییز 1377 (شمارهٔ مسلسل 15).
7. انتشار مجموعه مقالات در زمینهٔ مباحث نظری و کاربردی فرهنگنویسی: گروه فرهنگنویسی در نظر دارد افزون بر انتشار مجلهٔ تخصصی فرهنگنویسی، سلسله مجموعه مقالاتی نیز درزمینهٔ مباحث نظری و کاربردی فرهنگنویسی منتشر کند. نخستین کتاب از این سلسله مقالات، با عنوان فرهنگنگاری، که مجموعهٔ مقالاتی است به قلم حسن هاشمی میناباد، ازسوی واحد نشر آثار فرهنگستان زبان منتشر شد و دومین مجموعه، با عنوان فرهنگنویسی، مباحث نظری و کاربردی، در دست انتشار است. این مقالهها که به قلم متخصصان فرهنگنویسی اروپایی و آمریکایی چون زگوستا، هارتمن و هاوسمان و جز آنها نوشته شده، به قلم برخی همکاران گروه و مترجمان خارج از فرهنگستان به فارسی ترجمه شده است.
8. تدوین فرهنگ پهلوی بر اساس برگههای بازمانده از زندهیاد دکتر احمد تفضّلی: دکتر تفضّلی طی سالها از عمر پربار خود بسیاری از متون پهلوی را خوانده و واژهها، معانی و ارجاعات آنها را برگهنویسی کرده بود. پس از مرگ نابهنگام استاد، خانوادهاش این برگهها را که تعداد آنها به حدود 20هزار میرسد، به دکتر ژاله آموزگار و دکتر علیاشرف صادقی سپردند و قرار است این برگهها در گروه فرهنگنویسی، زیر نظر ایشان حروفچینی و مدوّن شده، ازسوی واحد نشر آثار فرهنگستان منتشر شود.