|
آرزو رسولى ـ هفتمين نشست گروه ادبيات معاصر فرهنگستان زبان و ادب فارسى با موضوع «فرهنگستان و ترجمه»، شنبه 12 اسفند 85 در ساختمان مركزى شهر كتاب برگزار شد.
سخنران اين نشست دكتر على خزاعىفر، استاد دانشگاه فردوسى مشهد، بود كه ازجمله فعاليتهاى مهم وى انتشار مجلۀ وزين «مترجم» است. وى تاكنون دو همايش ترجمه در مشهد برگزار كرده و به يكى از صاحبنظران برجسته در اين حوزه تبديل شدهاست.
در اين نشست، ابتدا استاد احمد سميعى، مدير گروه ادبيات معاصر فرهنگستان، مسئلۀ ترجمه را مسئلۀ بسيار مهم زبانى و ادبى ما دانست و گفت: ترجمه در حال حاضر بيشتر از تأليف صورت مىگيرد، چون ما كمتر توليدكنندۀ علم و حتى ادبيات هستيم. بالطّبع ترجمه مسائل و آفاتى را با خود به همراه آورده و با ادب معاصر و ادبيات داستانى پيوندى تنگاتنگ دارد.
سپس دكتر خزاعىفر در توضيح عنوان سخنرانى خود گفت: موضوع صحبت من بيشتر فرهنگستان، مقايسۀ دستور كار آن با تعدادى از فرهنگستانهاى كشورهاى مختلف و چالشهايى است كه فراروى فرهنگستان است. يكى از اين چالشها هم ترجمه است.
دكتر خزاعىفر ادامه داد: موضوع پاسدارى از زبانهاى مادرى تنها مسئلۀ زبان فارسى نيست؛ گاهى اين تلاش فردى بود و گاه دولتى. ظاهراً نخستين تلاش دولتى دراينزمينه تشكيل فرهنگستان فرانسه بود كه به الگويى براى ساير كشورها تبديل شد. در ايران، تأسيس فرهنگستان در سه مقطع تاريخى صورت گرفت و انگيزۀ تأسيس آن ضرورتِ يافتن معادلهاى فارسى براى انبوه واژگان خارجى بود.
فرهنگستان سوم هم دراينزمينه خيلى كار كرده و از تجربۀ دو فرهنگستان پيشين نيز سود بردهاست، اما با روند جهانى شدن و تحولاتى كه در عرصۀ ارتباطات رخ داده، يكى از ضرورتهاى كار فرهنگستان، سياستِ زبانى (language politicism) است، يعنى اقدامات رسمى دولت، چه ازطريق قانونگذارى و چه اجرايى در جهت نحوۀ استفاده از زبان.
دكتر خزاعىفر ازجمله وظايف فرهنگستان را نظارت بر استفاده از زبان، آموزش زبان، مقابله با نفوذ زبانهاى خارجى، ايجاد آگاهى در مردم نسبت به استفاده از زبان مادرى، مسئلۀ ترجمه و… ذكر كرد و گفت: البته الويتها در كشورهاى مختلف فرق مىكند، اما در ايران، فرهنگستانِ ما فاقد سياستِ زبانى در معناى امروزى است. فرهنگستان بايد نقش حداكثرى داشتهباشد و متولّى همۀ امور زبانى باشد. بهاينترتيب، توجه به آموزش زبان فارسى و افزايش آگاهى و حساسيت عمومى نسبت به زبان فارسى نيز جزو فعاليتهاى فرهنگستان قرار مىگيرد.
دكتر خزاعىفر، در مقايسه ميان دانشآموزان ايرانى و انگليسى گفت: دانشآموزان انگليسى نسبتبه زبان مادرى خود بسيار مسلطترند. ضعف فارسىنويسى در دانشگاهها ابعاد فاجعهآميزترى پيدا كردهاست. راه دادن زبان انگليسى به دانشگاه نبايد به جايگاه زبان فارسى لطمه بزند. گرچه زبان فارسى در ايران بهعنوان زبان علم انتخاب شدهاست، اما بااينحال با انبوهى از مشكلات مرتبط با زبان فارسى روبهرو هستيم كه فرهنگستان مىتواند آنها را رفع كند. خوشبختانه در سالهاى اخير زبان فارسى و ادبيات فارسى در مدارس ازهم جدا شده اما هنوز راه زيادى درپيش است، يكى از ضعفهاى بنيادين آموزش اين است كه دانشآموزان فرصت كافى براى بيان شفاهى و مناظره به زبان فارسى پيدا نمىكنند. از طرفى، در دانشگاهها نيز دانشجويان زبان و مترجمى زبان داراى حداقل دانش زبانى هستند، يعنى در آستانۀ بىسوادى. رسيدگى به همۀ اين موارد و آموزش زبان فارسى مىتواند در دستور كار فرهنگستان قرار گيرد.
بهگفتۀ دكتر خزاعىفر، اگر فرهنگستان سياستگذارى كند، ترجمه هم جزو دستور كار فرهنگستان مىشود، مسئلهاى كه تاكنون به آن نپرداختهاست. واژهسازى با همۀ ارزش و اهميتى كه دارد، در حكم برگ و شاخه است، ريشۀ زبان نحو و معنى است. واژهسازى بايد به حداقل برسد و فرهنگستان به كارهاى اساسىترى بپردازد. در ترجمۀ نامناسب، ريشۀ زبان لطمه مىبيند و گاه تعبيراتى بهكار مىرود كه فارسى نيست. البته مشكلات ترجمه به اين موارد محدود نمىشود. مسئلۀ حق نشر (كپىرايت) هم تأثير مستقيمى بر ترجمه دارد. فرهنگستان مىتواند علاوه بر پيگيرى قانون حق نشر در ايران، براى حفظِ زبان فارسى مرجعى باشد كه در تکتک مسائل سياستگذارى مىكند، ازجمله ضبط يکدست اسامى، املاى فارسى، قواعد ثبت فارسى گفتارى و… . همچنين سياستگذارى براى ثبت گويشها و زبان اقليتها، ساماندهى به زبان وبْنوشت(وبلاگ)ها و پيامهاى كوتاه تلفن همراه و… مىتواند جزو سياستگذارىهاى فرهنگستان باشد.
دكتر خزاعىفر سخنان خود را با ارائۀ چند پيشنهاد به فرهنگستان به پايان برد:
ـ برگزارى مراسمى از طرف فرهنگستان براى روز 21 فوريه/ 2 اسفند، كه ازسوى يونسكو روز زبان مادرى اعلام شده، براى تشويق در استفاده از زبان مادرى؛
ـ پخش برنامۀ ثابت هفتگى در راديو يا تلويزيون ازطرف فرهنگستان در معرفى اين سازمان؛
ـ انجام دادن تحقيقاتى در سياست زبانى كشورهاى ديگر و ايجاد واحدهاى دانشگاهى سياست زبانى در مقطع كارشناسى ارشد؛
ـ فعالتر كردن بخش روابطعمومى فرهنگستان؛
ـ ايجاد دو گروه جديد در فرهنگستان: گروه آموزش زبان در مقاطع مختلف و گروه ترجمه؛
در پايان، استاد احمد سميعى يادآورى كرد كه فرهنگستان واژهسازى نمىكند، واژهگزينى مىكند. واژهسازى را قبلاً مترجمان كرده و تشتّتى در زبان ايجاد كردهاند. فرهنگستان براساس ضوابطى از ميان اين واژهها انتخاب مىكند.
اما در مورد تفكيك زبان و ادبيات، در كتابهاى درسى فرانسه هم تفكيكى ميان زبان و ادبيات فرانسه نيست. بهگفتۀ استاد سميعى، مشكل اينجاست كه نسل جوان ما از متون ادبى بهدور هستند. نويسندگان جوان ما در استفاده از چرخشهاى سخن عاجزند و بههميندليل نوشتههايشان رنگينى و تنوع ندارد. به نظر استاد سميعى، در آموزش زبان نمىتوان زبان و ادبيات را جدا دانست؛ چون در ادبيات است كه ظرافتهاى زبانى وارد مىشود و جدا كردن زبان و ادبيات از هم لطفى ندارد.
|