امروز پنجشنبه ՝ 1396/05/05    ■ Thu, Jul 27, 2017   



  
اندازه نوشته   A | A
آخرین اخبار 
همایش ملی نگاهی نو به زبان و ادب عامه
همایش ملی «نگاهی نو به ادب عامه» به همت گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه خلیج فارس بوشهر، در اسفندماه ۱۳۹۶ برگزار خواهد شد. محورهای این همایش که با حمایت علمی فرهنگستان زبان و ادب فارسی و انجمن علمی زبان و ادبیات فارسی برگزار می‌شود، عبارت‌اند از: ــ تعاریف و ویژگی‌ها، چارچوب‌ها، عناصر، گونه‌ها (شامل روش‌شناسی مطالعه و تحقیق د ...

چهارصد و پنجاه و هفتمین نشست شورا
دوشنبه، بیست و ششم تیرماه ۱۳۹۶، چهارصد و پنجاه و هفتمین نشست شورای فرهنگستان زبان و ادب فارسی، با حضور اعضای پیوسته و وابسته و مدیران گروه‌های علمی فرهنگستان، به ریاست دکتر غلامعلی حداد عادل، در تالار دکتر شهیدی برگزار شد. اعلام تأثر فرهنگستان از درگذشت دکتر دادخدا سیم‌الدین، عضو پیوستۀ غیرایرانی (تاجیک) فرهنگستان، قرائت نا ...

دومین همایش آموزش زبان و ادبیات فارسی
چهارشنبه، بیست و یکم تیرماه ۱۳۹۶، دومین همایش ملی آموزش زبان و ادبیات فارسی، در مرکز آموزش زبان فارسی دانشگاه فردوسی مشهد، با حضور استادان و پژوهشگران داخلی و خارجی برگزار شد. اولین دورۀ این همایش، به ابتکار انجمن علمی زبان و ادبیات فارسی، در دانشگاه تربیت مدرس انجام شد. در همایش امسال بیست سخنران در سه نشست تخصصیِ بررسی منابع ...

گروه آموزش زبان و ادبیات فارسی و آموزش مربیان استان خوزستان
یکشنبه، هجدهم تیرماه ۱۳۹۶، گروه آموزش زبان و ادبیات فارسی، طی یک برنامۀ آموزشی دوروزه، چهل نفر از مدرسان مناطق دوزبانۀ استان خوزستان را به مدت ۱۶ ساعت، با اصول و مبانی دوزبانگی آشنا کرد. اين برنامه به‌منظور تربیت مربي و مدرس براي گروه آموزشی مدارس نوبنیاد مؤسسۀ راه ایمان در شعيبيۀ استان خوزستان و در محل مجتمع آموزشی بانو امین اج ...
آخرين به روز رسانی ۱۳۹۰/۸/۲ - ۰۸:۵۳
مقدّمه 
 
خط چهرهٔ مکتوب زبان است و همان‌گونه که زبان از مجموعهٔ اصول و قواعدى به نام «دستور زبان» پیروى مى‌کند، خط نیز باید پیرو اصول و ضوابطى باشد که ما مجموع آن اصول و ضوابط را «دستور خط» نامیده‌ایم.
   خطّ فارسى، به‌موجب اصل پانزدهم قانون اساسى جمهورى اسلامى ایران، ‌خطّ رسمى کشور ماست و کلّیهٔ اسناد رسمى و مکاتبات و کتاب‌هاى درسى باید به این خط نوشته شود، و طبعاً چنین خطّى باید قواعد و ضوابطى معلوم و مدوّن داشته‌باشد تا همگان، با رعایت آن‌ها، هویت خط را تثبیت کنند و محفوظ دارند. تدوین مجموعهٔ قواعد و ضوابط خطّ فارسى، مخصوصاً در سال‌هاى اخیر که استفاده از رایانه در عرصهٔ ‌خط و زبان روزافزون شده و حروف‌نگارى و صفحه‌آرایى و ویرایش و نمونه‌خوانى و تهیهٔ نمایه و کارهاى بسیار دیگرى در حوزهٔ‌ نگارش و چاپ بر عهدهٔ رایانه قرار گرفته، و در نتیجه دایرهٔ‌ شاغلان به امر چاپ و تکثیر از حلقهٔ متخصّصان سنّتى این فن بسى فراتر رفته و فراخ‌تر شده، ضرورت و اهمیت بیشترى پیدا کرده است، چنان‌‌که نگرانى از خطر بروز تشتّت و اِعمال سلیقه‌هاى مختلف و متضاد نیز نسبت به گذشته افزایش یافته است.
   در باب دستور خطّ فارسى، همواره اختلاف سلیقه و مشرب وجود داشته‌است؛ بعضى طرف‌دار باز گذاشتن دست نویسنده در انتخاب شیوهٔ ‌نگارش بوده و حداکثر جواز و رخصت را تجویز مى‌کرده‌اند و بعضى دیگر، برعکس، گرایش به وضع قوانینى عام و قطعى و تخلّف‌ناپذیر داشته و آرزو مى‌کرده‌اند که در عالم خط و کتابت نیز قوانینى شبیه قوانین حاکم بر علائم ریاضیات حاکم باشد. از جهتى دیگر، برخى از اهل فن معایب و مشکلات موجود را در خطّ فارسى تا آن اندازه فراوان و جدّى دانسته‌اند که رفع آنها را جز با افزودن و درکار آوردن حروف و علائم جدید میسّر نمى‌شمرده‌اند، و گروهى دیگر کمترین تحوّل و تبدّلى را در خطّ فعلى نپذیرفته و آن را به زیان زبان مى‌دانسته‌اند.
   فرهنگستان زبان و ادب فارسى جمهورى اسلامى ایران، به‌حکم وظیفه‌اى که برحسب اساسنامهٔ خود در پاسدارى از زبان و خطّ فارسى بر عهده دارد، از همان نخستین سال‌هاى تأسیس، در صدد گردآورى مجموع قواعد و ضوابط خطّ فارسى و بازنگرى و تنظیم و تدوین و تصویب آنها برآمد و در این کار راه میانه را برگزید و کوشید تا در تدوین «دستور خطّ فارسى» اعتدال را رعایت کند. نخستین بار، در سال 1372، به‌ابتکار جناب آقاى دکتر حسن حبیبى، ریاست وقت فرهنگستان، کمیسیونى به‌مدیریت دکتر علی‌اشرف صادقى، و سپس استاد احمد سمیعى، از اعضاى پیوستهٔ فرهنگستان تشکیل شد.1 این کمیسیون، با تشکیل جلسات متعدّد، دستور خطّ پیشنهادى خود را بهشوراى فرهنگستان تسلیم کرد و شورا با دقّت و کندوکاو و جدّیتِ بسیار، طى 59 جلسه،‌آن را مورد بحث و بررسى قرار داد.2 نظر شورا همواره بر آن بود که در تدوین و تصویبمجموعهٔ قواعد و ضوابط خطّ فارسى، از افزودن حرف و علامت جدید بهمجموعهٔ حروف و علائم موجود خطّ فارسى پرهیز کند، و همان گونه که در ضمن نخستین اصل از قواعد کلّى دستور خطّ مذکور در این دفتر آمده است، سعى کرد تا چهرهٔ خطّ فارسى حفظ شود. این اعتدال و احتیاط ازآن‌جهت ضرورى دانسته شد که به اعتقاد اعضاى فرهنگستان، خط اصولاً طبیعت و ماهیتى دارد بسى پیچیده‌تر از علائم علومى مانند ریاضیات، و توقع قانونمندى مطلق و قاطع از خط داشتن و راه را بر هر گونه استنباط و سلیقه بستن با این طبیعت ناسازگار است.
علاوه بر این، فرهنگستان، در بررسى و تصویب قواعد و ضوابط خطّ فارسى، معتقد بوده است که تثبیت قواعد متعارف و کمابیش مرسوم خطّ فارسى، در اوضاع و احوال فعلى، ضرورى‌تر و سودمندتر است از وارد کردن حرف و علامتى جدید که ممکن است با برانگیختن عقاید موافق و مخالف و صف‌آرایى و جبهه‌گیرى، به اصل مقصود، که همانا تثبیت آن قواعد است، لطمهٔ جدّى وارد کند.
   فرهنگستان درپى آن بود که تا سرحدّ امکان خطّ فارسى را قانونمند و قاعده‌پذیر سازد تا از آشفتگى و هرج‌ومرج جلوگیرى شود؛ اما از توجّه به طبیعت خط به طور کلّى، و به‌ویژه طبیعت خطّ فارسى، و نیز ذوق و سلیقه و پسند اهل فن غفلت نکرد، و هر جا اِعمال قانون را موجب پدید آمدن فهرست بالابلندى از استثناها دید، از تصویب و تجویز آن خوددارى کرد، و‌ با رعایت انعطاف، میدان را براى ذوق و سلیقه باز گذاشت.
   پس از آنکه با بررسى‌هاى طولانى،‌ اصلاحات لازم در پیشنهاد کمیسیون اولیه اِعمال شد، مجموعهٔ قواعد و ضوابط، پیش از تصویب نهایى، به‌صورت پیشنهاد، در دفترى به نام «دستورخطّ فارسى»* منتشر گردید و به حضور استادان و صاحب‌نظران و معلّمان و نویسندگان و عموم کسانى تقدیم شد که با شیوهٔ نگارش و املاى خطّ فارسى سروکار دارند، تا با ملاحظهٔ آن، رأى و نظر خود را اعلام کنند و اگر در آن نقص یا خطایى می‌بینند متذکر شوند.
   بسیارى از مؤسسات علمى و صاحب‌نظرانى که آن متن پیشنهادى را دریافت کرده بودند ازسر لطف در آن تأمّل کردند و با ارسال آراء خود فرهنگستان را در تهذیب و تکمیل این قواعد و ضوابط یارى نمودند. در پایان مهلت مقرّر، آراء رسیده،‌ که بعضى متضمّن اظهار نظرهاى کلّى و بعضى مشتمل بر جرح و تعدیل و نقد قواعد و ضوابط بود، برحسب نظم موجود در متن پیشنهادى تفکیک شد و یکجا در مجموعه‌اى نسبتاً مفصّل در اختیار اعضاى شوراى فرهنگستان قرار گرفت.
شورا بار دیگر بررسى دستور خطّ فارسى را در دستور کار خود قرار داد و با ملاحظهٔ ‌همهٔ اظهار نظرهاى صاحب‌نظران و نیز اعضاى پیوستهٔ فرهنگستان، طى ده جلسه، به بازنگرى در متن پیشنهادى اولیه پرداخت، و سرانجام «دستور خطّ فارسى» را در جلسهٔ دویست‌ویازدهم خود، در تاریخ 30/4/80 تصویب کرد و آن را براى تأیید و تنفیذ به حضور ریاست محترم جمهور و ریاست عالیهٔ فرهنگستان زبان و ادب فارسى جمهورى اسلامى ایران تقدیم کرد.
   در این مقدمه، توجّه خوانندگان را، پیش از آنکه به قواعد خطّ فارسى مذکور در این دفتر نظر کنند، باید به چند نکته جلب کرد:
   1. این مجموعه، در وهلهٔ اوّل، نه براى متخصّصان زبان و ادبیات فارسى و زبان‌شناسان، بلکه براى مخاطبانى نوشته شده است که با زبان فارسى در حدّ عموم باسوادان و تحصیل‌کردگان جامعهٔ ‌ما آشنایى دارند. به همین جهت، در نگارش آن سعى شده است تا از استعمال اصطلاحات و تعاریفى خودداری شود که فهم آن تنها براى متخصّصان میسّر است، و حتی‌الامکان از زبانى استفاده شود که براى عامّهٔ باسوادان به‌آسانى قابل درک باشد. همین امر ممکن است ناگزیر سبب شده باشد که گاهى از دقّت مطلب کاسته شود، و چون سهولت استفاده از قواعد و پرهیز از سنگینى و گران‌بارى مطالب اهمیت داشته است، از وضع قاعده براى بعضى از موارد استثنا خوددارى شود، هرچند ممکن است متخصّصان بتوانند در ضمن مباحث علمى خود با موشکافى براى آن استثناها نیز قاعده یا قواعدى وضع کنند.
   2. در دهه‌هاى اخیر، بیشترین اختلاف نظر در باب شیوهٔ املاى کلمات فارسى بر سر موضوع جدانویسى و یا پیوسته‌نویسى کلمات مرکب بوده‌است. فرهنگستان، چنان‌که گفته شد، در این باب راه‌ میانه را برگزیده و کوشیده است تا فقط مواردى را که جدا نوشتن و یا پیوسته نوشتن آنها الزامى است، تحت قاعده و ضابطه درآورد و شیوهٔ نگارش باقى کلمات مرکب را به ذوق و سلیقهٔ نویسندگان واگذار کند.
   3. همهٔ مسائل و مشکلات خطّ فارسى در این دفتر مطرح نشده و آیینمند کردن امورى از قبیل نشانه‌گذارى یا سجاوندى و شیوهٔ ضبط اعلام خارجى به خطّ فارسى و یا آوانویسى کلمات فارسى به خطّ خارجى در این مجموعهٔ قواعد مورد نظر نبوده است.
   4. شعر فارسى همه جا از قواعد و ضوابط عمومى دستور خطّ فارسى پیروى نمى‌کند و گهگاه به‌ضرورت، از قواعد دیگرى پیروى مى‌کند. این دستور خط نه براى شعر فارسى، بلکه براى نثر فارسى تدوین و تنظیم شده است؛ بنابراین، در آینده مى‌توان آن را با ضمیمه‌اى متناسب با شعر فارسى تکمیل کرد.
   5. سلیقه‌هاى خاص خطّاطان، که از دیرباز در عرصهٔ هنر خوشنویسى در نگارش خطّ فارسى مرسوم و معمول بوده، از دایرهٔ بحث و بررسى بیرون نهاده شده است.
   6. در بیان قواعد،‌ چنان‌که در تدوین متون قانونى مرسوم و متداول است، از ذکر علّت خوددارى شده، اما در بیان موارد استثنا،‌ سعى شده است تا علّت استثنا بیان شود.
   7. براى روشن‌تر شدن مفاد قواعد، در ذیل هر قاعده شواهدى ذکر شده است. در مواردى که براى قاعده استثنایى مقرّر گشته، فهرست بستهٔ تمام موارد استثنا به دست داده شده، و یا خود استثنا به‌صورت قاعده درآمده است.
   8. هر جا قاعده‌اى ذکر شده است، آن قاعده معمولاً با افزوده شدن اجزائى مانند «یاى نسبت» و یا «هاى بیان حرکت» (هاى غیرملفوظ) به آخر کلمه، و در نتیجه طولانى‌تر شدن املاى کلمه، ‌تغییر نمى‌کند. مثلاً اگر در نوشتنِ «همکار» به سبب تک‌هجایى بودن جزء دوم کلمه، حکم به اتّصال دو جزء «هم» و «کار» داده شده است، این حکم با افزوده شدن «ى» در کلمهٔ‌ «همکارى» نیز اِعمال مى‌شود.
   9. سعى شده است که «دستور خطّ فارسى» با جدولهاى متعدّد و مفصّلى همراه گردد تا دستیابى استفاده‌کنندگان به همهٔ موارد آسان‌تر و سریع‌تر شود.
   فرهنگستان از همهٔ کسانى که با ملاحظهٔ متن پیشنهادى اولیه دربارهٔ آن اظهار نظر کرده‌اند تشکر مى‌کند، و به‌ویژه از مقام معظّم رهبرى، حضرت آیت‌الله خامنه‌اى سپاسگزار است، که نکته‌هایى در باب دستور خطّ فارسى متذکر شده‌اند.
   همچنین از گروهى از استادان دانشگاههاى اصفهان و دانشگاه آزاد اسلامى تهران، رشت، خمینى‌شهر و دهاقان، که نظر خود را بدون ذکر نام ارسال کرده‌اند، و نیز از آقایان و خانم‌ها دکتر محمّدمهدى رکنى و دکتر مهدى مشکوة‌الدّینى (از دانشگاه فردوسى مشهد)، دکتر غلامحسین غلامحسین‌زاده (از دانشگاه تربیت‌مدرّس)، دکتر کتایون مزداپور و دکتر ایران کلباسى (از پژوهشگاه علوم انسانى و مطالعات فرهنگى)، دکتر على‌اکبر ترابى (از دانشگاه صنعتى سهند تبریز)، دکتر بهروز ثروتیان و دکتر مصطفى ذاکرى، دکتر رحمان مشتاق‌مهر (از دانشگاه تربیت‌ معلّم تبریز)، دکتر مرتضى کاخى (از انتشارات امیرکبیر)، مهندس احمد منصورى (از انتشارات فرهنگان)، سرتیپ غلامرضا زندیان (از دفتر واژه‌گزینى نیروهاى مسلح)، محمّدرضا زرسنج (از آموزش‌وپرورش استان فارس)، على شریفى (از دفتر مجلات و نشر شاهد)، على مصریان و محمّدرضا طاهرزاده و جاوید جهانشاهى و ناصر داور و عباس معارفى و بتول کرباسى، و از استادان دکتر جلال متینى (مقیم ایالات متحدهٔ امریکا)، دکتر کاظم ابهرى (مقیم استرالیا) و سید مصطفى هاشمیان (مقیم بلژیک)، که با ارسال نقد و نظر خود در تدوین این مجموعه سهیم بوده‌اند تشکر مى‌کند.
   فرهنگستان در تدوین این مجموعه وام‌دار همهٔ کسانى است که در دهه‌هاى گذشته و سال‌هاى اخیر در این باب تلاش کرده‌اند، و مخصوصاً از استادان احمد سمیعى (گیلانى) و ابوالحسن نجفى، از اعضاى پیوستهٔ فرهنگستان، که در تألیف این دفتر سهمى عمده بر عهده داشته‌اند تشکر مى‌کند. از آقاى دکتر حسین داودى و خانم زهرا زندى‌مقدّم نیز که در تکمیل و تنظیم این مجموعه تلاش کرده‌اند سپاسگزار است و یاد استادان درگذشته، مرحوم دکتر مصطفى مقرّبى و مرحوم دکتر جعفر شعار را گرامى مى‌دارد.*
   امید است انتشار «دستور خطّ فارسى» انتظار همهٔ کسانى را برآورد که خواهان آیینمندى و انضباط بیشتر خطّ فارسى‌اند، و گامى در راه استوارى پایه‌هاى زبان و خطّ فارسى محسوب شود.                                              
غلامعلى حدّاد عادل            
رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسى
 
 
 
باسمه‌تعالى
مقدمهٔ چاپ چهارم

    با استقبالى که از کتاب دستور خطّ فارسى، مصوّب فرهنگستان زبان و ادب فارسى شد، این کتاب در مدتى به نسبت کوتاه، به چاپ چهارم رسید. مزیت این چاپ بر چاپ‌هاى قبلى آن است که برخى از اظهار نظرهاى رسیده در فاصلهٔ چاپ دوم تا چاپ حاضر، دیگربار مورد بحث و بررسى گروه دستور فرهنگستان قرار گرفت و نتیجهٔ بررسى در ماههاى نخستین سال 1384 در شوراى فرهنگستان مطرح گردید، و بر اساس آخرین نظریات اعضاى شورا، در متن قبلى تجدید نظر شد و برخى اصلاحات جزئى که موجب روشن‌تر شدن قواعد مى‌شد، در متن حاضر جانشین توضیحات پیشین گردید.
    فرهنگستان زبان و ادب فارسى لازم مى‌داند که بار دیگر از همهٔ صاحب‌نظرانى که وى را در به انجام رساندن این امر مهم یارى کرده‌اند سپاسگزارى کند. امید است که این دستور خط، با پیگیرى دستگاه‌هاى دولتى داراى انتشارات، و به‌ویژه با عنایت و نظارت کامل وزارت آموزش‌وپرورش، که بیشترین متون درسى را همه‌ساله در اختیار دانش‌آموزان تا پایان دورهٔ دبیرستان قرار می‌دهد، و نیز ناشران دولتى کتاب‌هاى درسى و تحقیقى مربوط به آموزش عالى، در ظرف مدتى کوتاه به‌صورت دستور خطّى درآید که همگان، به‌خصوص دانش‌آموزان و دانشجویان را، که نویسندگان و فرهیختگان و دانشمندان سال‌هاى آینده‌اند، از ناهماهنگى‌هاى کنونى درزمینهٔ دستور خطّ فارسى رهایى بخشد.
بى‌شک، حتّى در کارهایى که جنبهٔ «باید و نباید»ى دارد نیز مى‌توان در موارد لازم تجدید نظر کرد، اما بدین بهانه نباید تدوین قواعد را به‌عهدهٔ تعویق افکند. درواقع، باید از نتیجه‌اى استقبال کرد که حداقل براى مدتى معین راهگشاست. دستورخطّ فارسى واحد، سبب مى‌شود بتوان از قابلیت‌هاى رایانه‌اى براى ایجاد کتابخانه‌هاى گستردهٔ رقومى (دیجیتالى) بهره گرفت، و همین امر، به‌تنهایى براى اثبات لزوم و ضرورت پذیرش یک شیوهٔ واحد کفایت مى‌کند، و فرهنگستان امیدوار است که از یارى همگان در رواج کامل این «دستورخط» بهره‌مند گردد.
حسن حبیبى               
رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسى
  
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1. اعضاى این کمیسیون عبارت بودند از آقایان دکتر محمّدرضا باطنى (16جلسه،‌ از 7/2/72 تا30/6/72)، دکتر جواد حدیدى، دکتر على‌محمّد حق‌شناس، دکتر حسین داودى، استاد اسماعیل سعادت، استاد احمد سمیعى (گیلانى)، مرحوم دکتر جعفر شعار، دکتر على‌اشرف صادقى (که تا جلسهٔ مورخ 28 دى 1372 شرکت داشتند و پس از آن به علت مسافرت براى استفاده از فرصت مطالعاتى در جلسه شرکت نکردند)، مرحوم دکتر مصطفى مقرّبى و استاد ابوالحسن نجفى.
2. دستور خطّ فارسى در شوراى فرهنگستان در دو شور مورد بحث و بررسى قرار گرفت. شور اوّل جمعاً در 41 جلسه (از 3/7/74 تا3/9/76) و شور دوم در 18 جلسه (از 28/2/77 تا 16/9/77) صورت گرفت. اعضاى شورا در این جلسات عبارت بودند از: مرحوم استاد احمد آرام (فقط 8 جلسه)، استاد عبدالمحمّد آیتى، دکتر نصرالله پورجوادى، مرحوم دکتر احمد تفضّلى (25 جلسه)، دکتر حسن حبیبى، دکتر غلامعلى حدّادعادل، دکتر جواد حدیدى، (12 جلسه، از 8/4/77)، استاد بهاءالدّین خرمشاهى، دکتر محمّد خوانسارى، دکتر على رواقى، دکتر بهمن سرکاراتى، استاد اسماعیل سعادت (12جلسه، از8/4/77)، استاد احمد سمیعى (گیلانى)، دکتر على‌اشرف صادقى، دکتر حمید فرزام، سرکار خانم دکتر بدرالزّمان قریب (12 جلسه، از 8/4/77)، دکتر فتح‌الله مجتبایى (7 جلسه، از 8/4/77)، دکتر مهدى محقّق، دکتر حسین معصومى همدانى (فقط 1 جلسه)، مرحوم دکتر مصطفى مقرّبى (50 جلسه)، استاد ابوالحسن نجفى. همچنین آقایان دکتر جواد حدیدى (تا جلسهٔ 144 مورخ 8/4/77) و دکتر حسین داودى و مرحوم دکتر جعفر شعار نیز به‌عنوان صاحب‌نظر در این جلسات حضور داشتند.
* آقاى دکتر سلیم نیسارى قبلاً کتابى با همین عنوان به طبع رسانده‌اند: دستور خطّ فارسى، تهران، 1374. در آخرین بازنگرى این دفتر (1384) از نظرات آقاى دکتر سلیم نیسارى نیز بهره گرفته شد. (فرهنگستان زبان و ادب فارسى، گروه دستور)
* از آقایان دکتر حسین واثق (از وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکى)، حسین موثّق (از دانشگاه صنعتى اصفهان)، موسى صدیقى (از وزارت ارشاد)، مهدى میرجابرى، صالح آزاده‌دل و م. ى. قطبى که با اظهار نظر کلّى درباب خطّ فارسى فرهنگستان را یارى کرده‌اند سپاسگزارى مى‌شود.
 
 
 
تاريخچه   |    اساسنامه   |    دربارۀ وبگاه   |    نشر آثار   |    خبرنامهٔ گروه آموزش زبان و ادبیات فارسی