|
مقدّمه
خط چهرۀ مكتوب زبان است و همانگونه كه زبان از مجموعۀ اصول و قواعدى به نام «دستور زبان» پيروى مىكند، خط نيز بايد پيرو اصول و ضوابطى باشد كه ما مجموع آن اصول و ضوابط را «دستور خط» ناميدهايم.
خطّ فارسى، بهموجب اصل پانزدهم قانون اساسى جمهورى اسلامى ايران، خطّ رسمى كشور ماست و كلّيۀ اسناد رسمى و مكاتبات و كتابهاى درسى بايد به اين خط نوشته شود، و طبعاً چنين خطّى بايد قواعد و ضوابطى معلوم و مدوّن داشتهباشد تا همگان، با رعايت آنها، هويّت خط را تثبيت كنند و محفوظ دارند. تدوين مجموعۀ قواعد و ضوابط خطّ فارسى، مخصوصاً در سالهاى اخير كه استفاده از رايانه در عرصۀ خط و زبان روزافزون شده و حروفنگارى و صفحهآرايى و ويرايش و نمونهخوانى و تهيۀ نمايه و كارهاى بسيار ديگرى در حوزۀ نگارش و چاپ برعهدۀ رايانه قرار گرفته، و درنتيجه دايرۀ شاغلان به امر چاپ و تكثير از حلقۀ متخصّصان سنّتى اين فن بسى فراتر رفته و فراختر شده، ضرورت و اهميت بيشترى پيدا كردهاست، چنانكه نگرانى از خطر بروز تشتّت و اِعمال سليقههاى مختلف و متضاد نيز نسبت به گذشته افزايش يافتهاست.
درباب دستور خطّ فارسى، همواره اختلاف سليقه و مشرب وجود داشتهاست؛ بعضى طرفدار باز گذاشتن دست نويسنده در انتخاب شيوۀ نگارش بوده و حداكثر جواز و رخصت را تجويز مىكردهاند و بعضى ديگر، برعكس، گرايش به وضع قوانينى عام و قطعى و تخلّفناپذير داشته و آرزو مىكردهاند كه در عالم خط و كتابت نيز قوانينى شبيه قوانين حاكم بر علائم رياضيات حاكم باشد. از جهتى ديگر، برخى از اهل فن معايب و مشكلات موجود را در خطّ فارسى تا آن اندازه فراوان و جدّى دانستهاند كه رفع آنها را جز با افزودن و دركار آوردن حروف و علائم جديد ميسّر نمىشمردهاند، و گروهى ديگر كمترين تحوّل و تبدّلى را در خطّ فعلى نپذيرفته و آن را به زيان زبان مىدانستهاند.
فرهنگستان زبان و ادب فارسى جمهورى اسلامى ايران، بهحكم وظيفهاى كه برحسب اساسنامۀ خود در پاسدارى از زبان و خطّ فارسى برعهده دارد، از همان نخستين سالهاى تأسيس، درصدد گردآورى مجموع قواعد و ضوابط خطّ فارسى و بازنگرى و تنظيم و تدوين و تصويب آنها برآمد و در اين كار راه ميانه را برگزيد و كوشيد تا در تدوين «دستور خطّ فارسى» اعتدال را رعايت كند. نخستين بار، در سال 1372، بهابتكار جناب آقاى دكتر حسن حبيبى، رياست وقت فرهنگستان، كميسيونى بهمديريت دكتر علياشرف صادقى، و سپس استاد احمد سميعى، از اعضاى پيوستۀ فرهنگستان تشكيل شد.1 اين كميسيون، با تشكيل جلسات متعدّد، دستور خطّ پيشنهادى خود را به شوراى فرهنگستان تسليم كرد و شورا با دقّت و كندوكاو و جدّيتِ بسيار، طى 59 جلسه، آن را مورد بحث و بررسى قرار داد.2 نظر شورا همواره بر آن بود كه در تدوين و تصويب مجموعۀ قواعد و ضوابط خطّ فارسى، از افزودن حرف و علامت جديد به مجموعۀ حروف و علائم موجود خطّ فارسى پرهيز كند، و همانگونه كه در ضمن نخستين اصل از قواعد كلّى دستور خطّ مذكور در اين دفتر آمدهاست، سعى كرد تا چهرۀ خطّ فارسى حفظ شود. اين اعتدال و احتياط ازآنجهت ضرورى دانسته شد كه بهاعتقاد اعضاى فرهنگستان، خط اصولاً طبيعت و ماهيتى دارد بسى پيچيدهتر از علائم علومى مانند رياضيات، و توقع قانونمندى مطلق و قاطع از خط داشتن و راه را بر هرگونه استنباط و سليقه بستن با اين طبيعت ناسازگار است.
علاوهبراين، فرهنگستان، در بررسى و تصويب قواعد و ضوابط خطّ فارسى، معتقد بوده است كه تثبيت قواعد متعارف و كمابيش مرسوم خطّ فارسى، در اوضاع و احوال فعلى، ضرورىتر و سودمندتر است از وارد كردن حرف و علامتى جديد كه ممكن است با برانگيختن عقايد موافق و مخالف و صفآرايى و جبههگيرى، به اصل مقصود، كه همانا تثبيت آن قواعد است، لطمۀ جدّى وارد كند.
فرهنگستان درپى آن بود كه تا سرحدّ امكان خطّ فارسى را قانونمند و قاعدهپذير سازد تا از آشفتگى و هرجومرج جلوگيرى شود؛ اما از توجّه به طبيعت خط بهطور كلّى، و بهويژه طبيعت خطّ فارسى، و نيز ذوق و سليقه و پسند اهل فن غفلت نكرد، و هر جا اِعمال قانون را موجب پديد آمدن فهرست بالابلندى از استثناها ديد، از تصويب و تجويز آن خوددارى كرد، و با رعايت انعطاف، ميدان را براى ذوق و سليقه باز گذاشت.
پساز آنكه با بررسىهاى طولانى، اصلاحات لازم در پيشنهاد كميسيون اوليه اِعمال شد، مجموعۀ قواعد و ضوابط، پيشاز تصويب نهايى، بهصورت پيشنهاد، در دفترى به نام «دستورخطّ فارسى»* منتشر گرديد و به حضور استادان و صاحبنظران و معلّمان و نويسندگان و عموم كسانى تقديم شد كه با شيوۀ نگارش و املاى خطّ فارسى سروكار دارند، تا با ملاحظۀ آن، رأى و نظر خود را اعلام كنند و اگر در آن نقص يا خطايى میبينند متذكّر شوند.
بسيارى از مؤسسات علمى و صاحبنظرانى كه آن متن پيشنهادى را دريافت كردهبودند از سر لطف در آن تأمّل كردند و با ارسال آراء خود فرهنگستان را در تهذيب و تكميل اين قواعد و ضوابط يارى نمودند. در پايان مهلت مقرّر، آراء رسيده، كه بعضى متضمّن اظهارنظرهاى كلّى و بعضى مشتمل بر جرح و تعديل و نقد قواعد و ضوابط بود، برحسب نظم موجود در متن پيشنهادى تفكيک شد و يكجا در مجموعهاى نسبتاً مفصّل در اختيار اعضاى شوراى فرهنگستان قرار گرفت.
شورا بار ديگر بررسى دستور خطّ فارسى را در دستور كار خود قرار داد و با ملاحظۀ همۀ اظهارنظرهاى صاحبنظران و نيز اعضاى پيوستۀ فرهنگستان، طى ده جلسه، به بازنگرى در متن پيشنهادى اوليه پرداخت، و سرانجام «دستور خطّ فارسى» را در جلسۀ دويستويازدهم خود، در تاريخ 30/4/80 تصويب كرد و آن را براى تأييد و تنفيذ به حضور رياست محترم جمهور و رياست عاليۀ فرهنگستان زبان و ادب فارسى جمهورى اسلامى ايران تقديم كرد.
در اين مقدمه، توجّه خوانندگان را، پيشاز آنكه به قواعد خطّ فارسى مذكور در اين دفتر نظر كنند، باید به چند نكته جلب کرد:
1. اين مجموعه، در وهلۀ اوّل، نه براى متخصّصان زبان و ادبيات فارسى و زبانشناسان، بلكه براى مخاطبانى نوشته شدهاست كه با زبان فارسى در حدّ عموم باسوادان و تحصيلكردگان جامعۀ ما آشنايى دارند. بههمينجهت، در نگارش آن سعى شدهاست تا از استعمال اصطلاحات و تعاريفى خودداری شود كه فهم آن تنها براى متخصّصان ميسّر است، و حتيالامكان از زبانى استفاده شود كه براى عامّۀ باسوادان بهآسانى قابل درک باشد. همين امر ممكن است ناگزير سبب شدهباشد كه گاهى از دقّت مطلب كاسته شود، و چون سهولت استفاده از قواعد و پرهيز از سنگينى و گرانبارى مطالب اهميت داشتهاست، از وضع قاعده براى بعضى از موارد استثنا خوددارى شود، هرچند ممكن است متخصّصان بتوانند در ضمن مباحث علمى خود با موشكافى براى آن استثناها نيز قاعده يا قواعدى وضع كنند.
2. در دهههاى اخير، بيشترين اختلاف نظر درباب شيوۀ املاى كلمات فارسى بر سر موضوع جدانويسى و يا پيوستهنويسى كلمات مركّب بودهاست. فرهنگستان، چنانكه گفته شد، دراينباب راه ميانه را برگزيده و كوشيدهاست تا فقط مواردى را كه جدا نوشتن و يا پيوسته نوشتن آنها الزامى است، تحت قاعده و ضابطه درآورد و شيوۀ نگارش باقى كلمات مركّب را به ذوق و سليقۀ نويسندگان واگذار كند.
3. همۀ مسائل و مشكلات خطّ فارسى در اين دفتر مطرح نشده و آيينمند كردن امورى ازقبيل نشانهگذارى يا سجاوندى و شيوۀ ضبط اعلام خارجى به خطّ فارسى و يا آوانويسى كلمات فارسى به خطّ خارجى در اين مجموعۀ قواعد مورد نظر نبودهاست.
4. شعر فارسى همهجا از قواعد و ضوابط عمومى دستور خطّ فارسى پيروى نمىكند و گهگاه بهضرورت، از قواعد ديگرى پيروى مىكند. اين دستور خط نه براى شعر فارسى، بلكه براى نثر فارسى تدوين و تنظيم شدهاست؛ بنابراين، در آينده مىتوان آن را با ضميمهاى متناسب با شعر فارسى تكميل كرد.
5. سليقههاى خاص خطّاطان، كه از ديرباز در عرصۀ هنر خوشنويسى در نگارش خطّ فارسى مرسوم و معمول بوده، از دايرۀ بحث و بررسى بيرون نهاده شدهاست.
6. در بيان قواعد، چنانكه در تدوين متون قانونى مرسوم و متداول است، از ذكر علّت خوددارى شده، اما در بيان موارد استثنا، سعى شدهاست تا علّت استثنا بيان شود.
7. براى روشنتر شدن مفاد قواعد، در ذيل هر قاعده شواهدى ذكر شده است. در مواردى كه براى قاعده استثنايى مقرّر گشته، فهرست بستۀ تمام موارد استثنا به دست داده شده، و يا خود استثنا بهصورت قاعده درآمدهاست.
8. هرجا قاعدهاى ذكر شدهاست، آن قاعده معمولاً با افزوده شدن اجزائى مانند «ياى نسبت» و يا «هاى بيان حركت» (هاى غيرملفوظ) به آخر كلمه، و درنتيجه طولانىتر شدن املاى كلمه، تغيير نمىكند. مثلاً اگر در نوشتنِ «همكار» بهسبب تکهجايى بودن جزء دوم كلمه، حكم به اتّصال دو جزء «هم» و «كار» داده شدهاست، اين حكم با افزوده شدن «ى» در كلمۀ «همكارى» نيز اِعمال مىشود.
9. سعى شدهاست كه «دستور خطّ فارسى» با جدولهاى متعدّد و مفصّلى همراه گردد تا دستيابى استفادهكنندگان به همۀ موارد آسانتر و سريعتر شود.
فرهنگستان از همۀ كسانى كه با ملاحظۀ متن پيشنهادى اوليه دربارۀ آن اظهارنظر كردهاند تشكر مىكند، و بهويژه از مقام معظّم رهبرى، حضرت آيتالله خامنهاى سپاسگزار است، كه نكتههايى درباب دستور خطّ فارسى متذكّر شدهاند.
همچنين از گروهى از استادان دانشگاههاى اصفهان و دانشگاه آزاد اسلامى تهران، رشت، خمينىشهر و دهاقان، كه نظر خود را بدون ذكر نام ارسال كردهاند، و نيز از آقايان و خانمها دكتر محمّدمهدى ركنى و دكتر مهدى مشكوةالدّينى (از دانشگاه فردوسى مشهد)، دكتر غلامحسين غلامحسينزاده (از دانشگاه تربيتمدرّس)، دكتر كتايون مزداپور و دكتر ايران كلباسى (از پژوهشگاه علوم انسانى و مطالعات فرهنگى)، دكتر علىاكبر ترابى (از دانشگاه صنعتى سهند تبريز)، دكتر بهروز ثروتيان و دكتر مصطفى ذاكرى، دكتر رحمان مشتاقمهر (از دانشگاه تربيت معلّم تبريز)، دكتر مرتضى كاخى (از انتشارات اميركبير)، مهندس احمد منصورى (از انتشارات فرهنگان)، سرتيپ غلامرضا زنديان (از دفتر واژهگزينى نيروهاى مسلح)، محمّدرضا زرسنج (از آموزش و پرورش استان فارس)، على شريفى (از دفتر مجلات و نشر شاهد)، على مصريان و محمّدرضا طاهرزاده و جاويد جهانشاهى و ناصر داور و عباس معارفى و بتول كرباسى، و از استادان دكتر جلال متينى (مقيم ايالات متحدۀ امريكا)، دكتر كاظم ابهرى (مقيم استراليا) و سيّدمصطفى هاشميان (مقيم بلژيک)، كه با ارسال نقد و نظر خود در تدوين اين مجموعه سهيم بودهاند تشكر مىكند.
فرهنگستان در تدوين اين مجموعه وامدار همۀ كسانى است كه در دهههاى گذشته و سالهاى اخير دراينباب تلاش كردهاند، و مخصوصاً از استادان احمد سميعى (گيلانى) و ابوالحسن نجفى، از اعضاى پيوستۀ فرهنگستان، كه در تأليف اين دفتر سهمى عمده برعهده داشتهاند تشكر مىكند. از آقاى دكتر حسين داودى و خانم زهرا زندىمقدّم نيز كه در تكميل و تنظيم اين مجموعه تلاش كردهاند سپاسگزار است و ياد استادان درگذشته، مرحوم دكتر مصطفى مقرّبى و مرحوم دكتر جعفر شعار را گرامى مىدارد.*
اميد است انتشار «دستور خطّ فارسى» انتظار همۀ كسانى را برآورد كه خواهان آيينمندى و انضباط بيشتر خطّ فارسىاند، و گامى در راه استوارى پايههاى زبان و خطّ فارسى محسوب شود.
غلامعلى حدّاد عادل
رئيس فرهنگستان زبان و ادب فارسى
باسمهتعالى
مقدمۀ چاپ چهارم
با استقبالى كه از كتاب دستور خطّ فارسى، مصوّب فرهنگستان زبان و ادب فارسى شد، اين كتاب در مدتى بهنسبت كوتاه، به چاپ چهارم رسيد. مزيّت اين چاپ بر چاپهاى قبلى آن است كه برخى از اظهارنظرهاى رسيده در فاصلۀ چاپ دوم تا چاپ حاضر، ديگربار مورد بحث و بررسى گروه دستور فرهنگستان قرار گرفت و نتيجۀ بررسى در ماههاى نخستين سال 1384 در شوراى فرهنگستان مطرح گرديد، و براساس آخرين نظریات اعضاى شورا، در متن قبلى تجديدنظر شد و برخى اصلاحات جزئى كه موجب روشنتر شدن قواعد مىشد، در متن حاضر جانشين توضيحات پيشين گرديد.
فرهنگستان زبان و ادب فارسى لازم مىداند كه بار ديگر از همۀ صاحبنظرانى كه وى را در به انجام رساندن اين امر مهم يارى كردهاند سپاسگزارى كند. اميد است كه اين دستور خط، با پيگيرى دستگاههاى دولتى داراى انتشارات، و بهويژه با عنايت و نظارت كامل وزارت آموزش و پرورش، كه بيشترين متون درسى را همهساله در اختيار دانشآموزان تا پايان دورۀ دبيرستان قرار ميدهد، و نيز ناشران دولتى كتابهاى درسى و تحقيقى مربوط به آموزش عالى، در ظرف مدتى كوتاه بهصورت دستور خطّى درآيد كه همگان، بهخصوص دانشآموزان و دانشجويان را، كه نويسندگان و فرهيختگان و دانشمندان سالهاى آيندهاند، از ناهماهنگىهاى كنونى در زمينۀ دستور خطّ فارسى رهايى بخشد.
بىشک، حتّى در كارهايى كه جنبۀ «بايد و نبايد»ى دارد نيز مىتوان در موارد لازم تجديد نظر كرد، اما بدينبهانه نبايد تدوين قواعد را بهعهدۀ تعويق افكند. درواقع، بايد از نتيجهاى استقبالكرد كه حداقل براى مدتى معيّن راهگشاست. دستورخطّ فارسى واحد، سبب مىشود بتوان از قابليتهاى رايانهاى براى ايجاد كتابخانههاى گستردۀ رقومى (ديجيتالى) بهره گرفت، و همين امر، بهتنهايى براى اثبات لزوم و ضرورت پذيرش يک شيوۀ واحد كفايت مىكند، و فرهنگستان اميدوار است كه از يارى همگان در رواج كامل اين «دستورخط» بهرهمند گردد.
حسن حبيبى
رئيس فرهنگستان زبان و ادب فارسى
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
1. اعضاى اين كميسيون عبارت بودند از آقايان دكتر محمّدرضا باطنى (16جلسه، از 7/2/72 تا30/6/72)، دكتر جواد حديدى، دكتر علىمحمّد حقشناس، دكتر حسين داودى، استاد اسماعيل سعادت، استاد احمد سميعى (گيلانى)، مرحوم دكتر جعفر شعار، دكتر علىاشرف صادقى (كه تا جلسۀ مورخ 28 دى 1372 شركت داشتند و پسازآن بهعلت مسافرت براى استفاده از فرصت مطالعاتى در جلسه شركت نكردند)، مرحوم دكتر مصطفى مقرّبى و استاد ابوالحسن نجفى. 
2. دستور خطّ فارسى در شوراى فرهنگستان در دو شور مورد بحث و بررسى قرار گرفت. شور اوّل جمعاً در 41 جلسه (از 3/7/74 تا3/9/76) و شور دوم در 18 جلسه (از 28/2/77 تا 16/9/77) صورت گرفت. اعضاى شورا در اين جلسات عبارت بودند از: مرحوم استاد احمد آرام (فقط 8 جلسه)، استاد عبدالمحمّد آيتى، دكتر نصرالله پورجوادى، مرحوم دكتر احمد تفضّلى (25 جلسه)، دكتر حسن حبيبى، دكتر غلامعلى حدّادعادل، دكتر جواد حديدى، (12 جلسه، از 8/4/77)، استاد بهاءالدّين خرمشاهى، دكتر محمّد خوانسارى، دكتر على رواقى، دكتر بهمن سركاراتى، استاد اسماعيل سعادت (12جلسه، از8/4/77)، استاد احمد سميعى (گيلانى)، دكتر علىاشرف صادقى، دكتر حميد فرزام، سركار خانم دكتر بدرالزّمان قريب (12 جلسه، از 8/4/77)، دكتر فتحالله مجتبايى (7 جلسه، از 8/4/77)، دكتر مهدى محقّق، دكتر حسين معصومى همدانى (فقط 1 جلسه)، مرحوم دكتر مصطفى مقرّبى (50 جلسه)، استاد ابوالحسن نجفى. همچنين آقايان دكتر جواد حديدى (تا جلسۀ 144 مورخ 8/4/77) و دكتر حسين داودى و مرحوم دكتر جعفر شعار نيز بهعنوان صاحبنظر در اين جلسات حضور داشتند.
* آقاى دكتر سليم نيسارى قبلاً كتابى با همين عنوان به طبع رساندهاند: دستور خطّ فارسى، تهران، 1374. در آخرين بازنگرى اين دفتر (1384) از نظرات آقاى دكتر سليم نيسارى نيز بهره گرفته شد. (فرهنگستان زبان و ادب فارسى، گروه دستور)
* از آقايان دكتر حسين واثق (از وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكى)، حسين موثّق (از دانشگاه صنعتى اصفهان)، موسى صديقى (از وزارت ارشاد)، مهدى ميرجابرى، صالح آزادهدل و م. ى. قطبى كه با اظهار نظر كلّى درباب خطّ فارسى فرهنگستان را يارى كردهاند سپاسگزارى مىشود.
|