|
گزارش سفر دکتر مهدی محقق به مسکو
اشاره: چندی پیش، دکتر مهدی محقق، عضو پیوستهٔ فرهنگستان زبان و ادب فارسی، در همایش یکروزهای که بنیاد بینالمللی ایرانشناسی در مسکو، وابسته به رایزنی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در روسیه، به مناسبت روز حافظ در محل دانشگاه مسکو برگزار کردهبود، شرکت کرد. موضوع این همایش «توسعهٔ همکاریهای روسیه و ایران دربارهٔ تحقیقات ایرانشناسی» بود. آنچه در ادامه آمده، گزارش سفر دکتر مهدص محقق به این همایش است.
بنیاد بینالمللی ایرانشناسی در مسکو، وابسته به رایزنی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در روسیه، همایش یکروزهای را به مناسبت روز حافظ، با حضور ایرانشناسان سراسر روسیه، در محل دانشگاه مسکو برگزار کرد. موضوع اصلی این همایش «توسعهٔ همکاریهای روسیه و ایران دربارهٔ تحقیقات ایرانشناسی» بود.
در این همایش حدود پنجاه تن از استادان و معلّمان زبان فارسی و تاریخ ایران از نواحی مختلف حضور داشتند که طبق برنامهٔ از پیش تعیینشده در آن همایش سخنرانی ایراد کردند.
دکتر محسن حیدرنیا، رئیس بنیاد بینالمللی ایرانشناسی از من و همسرم، نوشآفرین انصاری، عضو هیئت علمی دانشگاه تهران و دبیر شورای کتاب کودک، دعوت کردند که در این همایش شرکت کنیم. من آقای حیدرنیا را از سالیان پیش میشناختم و کتاب علوم محضه از آغاز صفویه تا تأسیس دارالفنون با پیشنهاد و یاری ایشان به وسیلهٔ من فراهم آمد و در مجموعهٔ انتشارات همایش بینالمللی قرطبه و اصفهان، شمارهٔ 23 در سال 1384 چاپ و منتشر شدهبود. با این سوابق، دعوت ایشان را پذیرفتم و در روز سهشنبه، نوزدهم مهرماه وارد مسکو شدیم.
آقای کوروش کمالی سروستانی، از بنیاد فارسشناسی، نیز در این سفر همراه ما بودند و در همایش حضور فعّال داشتند.
همایش در روز بیستم مهرماه با سخنرانیهای برخی از اعضا افتتاح و سپس فعالیتهای اعضا در گروههای تخصّصی زیر به ترتیب شروع شد:
سخنرانی من در این گروه دربارهٔ «آشنایی من با برخی از ایرانشناسان روسیه» بود که در سخنان خود از پروفسور مینورسکی نام بردم که در سالهایی که من در دانشکدهٔ مطالعات خاورشناسی و افریقایی دانشگاه لندن در سالهای 1340 و 1341 تدریس میکردم، مرا به کمبریج دعوت کرد و مباحثات و مفاوضات بسیاری میان ما درگرفت که بسیار بسیار مفید فایده بود.
با پروفسور ایوانف که متخصص در مطالعات اسماعیلی بود، در تهران آشنا گشتم و دربارهٔ پارهای از مسائل مربوط به ناصرخسرو و اسماعیلیان میان ما گفتوگویی سودمند رخ داد.
از این گذشته من از کشفالمحجوب تصحیح ژوکوفسکی و از کتاب برتلس دربارهٔ ناصرخسرو و اسماعیلیان و کتاب کراچوفسکی دربارهٔ جغرافیدانان مسلمان استفادههای فراوانی بردم و از آنان در این جلسه به نیکی یاد کردم.
اعضای ایرانی و روسی همایش در مهمانیای که بهوسیلهٔ سفیر جمهوری اسلامی و رایزن فرهنگی ایران در روسیه برپا گشتهبود، شرکت کردند و به تبادل آراء و قرار همکاریهای علمی پرداختند.
بعد از ظهر همین روز سخنرانیهایی دربارهٔ حافظ بهوسیلهٔ اعضای ایرانی و روسی ایراد شد که من دربارهٔ «حافظ و علوم اسلامی» صحبت کردم.
من در طی سخنان خود اشاره به بعضی از ابیات حافظ کردم که نشان میداد او نه تنها شاعر، بلکه بهعنوان یک عالم، تسلط به علوم اسلامی داشتهاست. نخست آنکه او حافظ قرآن کریم بوده که خود گفتهاست:
ندیدم خوشتر از شعر تو حافظ
به قرآنی که اندر سینه داری
و به قرائتهای چهاردهگانهٔ قرآن واقف بوده، آنجا که گفتهاست:
عشقت رسد به فریاد گر خود بهسان حافظ
قرآن ز بر بخوانی با چهارده روایت
او بسیاری از مضامین قرآن کریم را در اشعار خود آوردهاست، از جمله:
آسمان بار امانت نتوانست کشید
قرعهٔ فال به نام من دیوانه زدند
که اشاره به آیهٔ شریفهٔ «إنّا عرضنا الأمانهٔ علی السموات و الارض و الجبال فابین ان یحملنها» دارد. او در این بیت اشاره به حدیث «کنت نبیّاً و آدم بین الماء و الطّین» میکند:
بودم آن روز من از طایفهٔ دُردکشان
که نه از تاک نشان بود و نه از تاکنشان
و در این بیت:
جنگ هفتادودو ملّت همه را عذر بنه
چون ندیدند حقیقت ره افسانه زدند
در این بیت اشاره به جوهر فرد یا جزء لایتجزّی که یکی از مباحث طبیعیات فلسفه است، میکند:
بعد از اینم نبوَد شائبه در جوهر فرد
که دهان تو بر این نکته خوش استدلالیست
و در بیت زیر اشاره به قضا و قدر که از مباحث مهم علم کلام است، دارد:
در کار گلاب و گل حکم ازلی این بود
کاین شاهد بازاری وآن پردهنشین باشد
او اشاره به برخی از مباحث تصوّف و عرفان دارد، همچون:
میان عاشق و معشوق هیچ حائل نیست
تو خود حجاب خودی حافظ از میان برخیز
و در تسلط او به موعظه و ملامت واعظانِ غیرمتّعظ میگوید:
واعظان کاین جلوه در محراب و منبر میکنند
چون به خلوت میروند آن کار دیگر میکنند
و در مدارا و مروّت که از مباحث مهمّ علم اخلاق است، میگوید:
آسایش دو گیتی تفسیر این دو حرف است
با دوستان مروّت با دشمنان مدارا
در بعضی از امثال که نشاندهندهٔ رسوم باستانی است مثل «و للارض من کاس الکرام نصیب» گوید:
اگر شراب خوری جرعهای فشان بر خاک
از آن گناه که نفعی رسد به غیر چه باک
در علم ستارهشناسی و نجوم نیز اشاراتی از او دیده میشود:
عجب علمیست علم هیئت عشق
که چرخ هشتمین هفتم زمین است
در بیت زیر یکی از صنایع علم بدیع را به کار بردهاست:
چنان زند ره اسلام غمزهٔ ساقی
که اجتناب ز صهبا مگر صهیب کند
و در این بیت توجه او به علم احکام نجوم یعنی طالعشناسی را میرساند:
کوکب بخت مرا هیچ منجّم نشناخت
یا رب از مادر گیتی به چه طالع زادم
در پایانِ این روز جوایزی به برخی از اعضا تقدیم شد و از نمایشگاه کتابی که آثار اعضا در آن به نمایش گذاشتهبود، دیدار به عمل آمد.
یک شماره مجلهٔ ایرانستیک که به کوشش دکتر حیدرنیا و دو شماره از مجلهٔ اشراق که به کوشش دکتر هادوی در مسکو منتشر میشود و در هر دو، من عضو هیئت تحریریه هستم، به من داده شد و هر دو مجله را در معرّفی زبان و فرهنگ ایران و حکمت متعالیه که محصول اندیشهٔ اسلامی است، مفید و سودمند یافتم.
در روز جمعه، بیستودوم مهرماه، گروهی از شیعیان اسماعیلی در محل بنیاد بینالمللی ایرانشناسی گرد آمدند و من دربارهٔ حکیم ناصرخسرو قبادیانی، شاعر و فیلسوف و متکلّم ایرانی صحبت کردم و از کوشش آن شاعر گرانقدر در ستایش خاندان پیغمبر و نشر اندیشههای والای آنان، تحسین و تقدیر به عمل آمد.
در روز بیستوهشتم آبان با هواپیمای جمهوری اسلامی که چرخ جلوی آن باز نشد، در میان هول و بلا با پایین آمدن از درهای اضطراری وارد فرودگاه مهرآباد شدیم، درحالیکه من راضی به قضای خداوندی شدهبودم و این مصراع از حاج ملّاهادی سبزواری را با خود زمزمه میکردم: «و ذوالرّضا بما قضی ما اعترضا».
در پایان سپاس خود را از آقای مهندس سجادی، سفیر جمهوری اسلامی ایران، و آقایان دکتر ابراهیمی و دکتر طباطبایی، از رایزنی فرهنگی، و دکتر دهشیری و سرکار خانم حسینی، از سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، و آقای دکتر حیدرنیا، از بنیاد بینالمللی ایرانشناسی، و اولیا و استادان دانشگاه مسکو که هریک به سهم خود در برگزاری این همایش پربار و سودمند کمک کردند، اظهار میدارد.
|