|
زبانهای محلی ایران، سنجهای برای تحولات درزمانی و نظریههای زبانی
اشاره: خطابهٔ ورودی دکتر محمد دبیرمقدم، عضو پیوستهٔ شورای فرهنگستان، در موضوع «زبانهای محلی ایران، سنجهای برای تحولات درزمانی و نظریههای زبانی»، دستور سیصدوشصتمین جلسهٔ شورای فرهنگستان بود که در روز دوشنبه، بیستوپنجم آبانماه، برگزار شد.
دکتر دبیرمقدم ابتدا بخشهای مختلف این سخنرانی را برشمرد و تصریح کرد: این سخنرانی شامل پنج بخش است. نخست مقدمه است، در بخش دوم از یک ویژگی شاخص زبانهای ایرانی، یعنی از نظام مطابقه، یا به بیان دیگر مطابقت، در گونههای مختلف یکی از زبانهای ایرانی متعلق به شاخه زبانهای غربی شمالی و مشخصاً از گونههای مختلف بلوچی سخن گفته خواهد شد. در بخش سوم از پیامدهای یافتههای مبتنی بر گونههای مختلف بلوچی برای بحثی در زبان فارسی، در مقام زبان ایرانی متعلق به شاخه زبانهای غربی جنوبی ایرانی و مشخصاً دربارهٔ دیدگاههای مختلف مطرح پیرامون تکوین زبان فارسی بهره گرفته خواهد شد. در بخش چهارم سخنرانی، دربارهٔ اهمیت یافتههای مبتنی بر زبانها و گویشهای ایرانی در خصوص آراء نظری مطرح دربارهٔ زبان و قوهٔ نطق بحث خواهد شد. با این توضیح که در این بحث نشان خواهم داد که چگونه یافتههای مبتنی بر زبانها و گویشهای ایرانی میتوانند زبانشناس ایرانی را در کاویدن مرزهای دانش و سهیم شدن در نظریهپردازی در موضوع چیستی و ماهیت زبان، تغییر زبان و عوامل مؤثر در این تغییر، راهگشا باشند. دکتر دبیرمقدم در توضیح این بخش گفت: تا آنجا که من مطلع هستم در هیچ شاخهای از زبانهای جهان به اندازهٔ شاخهٔ زبانهای ایرانی آثار و متون زبانی از دورههای مختلف تاریخی آن وجود ندارد. ازاینرو، سیر تحولات درزمانی در زبانهای ایرانی نه تنها فینفسه ازلحاظ فرهنگی، تاریخی، اجتماعی و جغرافیایی و شناختی حائز اهمیت است، بلکه همچنان که گفته شد، در پرتو افکندن بر ماهیت و چیستی زبان و قوهٔ نطق و نظریهپردازی دربارهٔ آن، در سطح جهان بسیار تعیینکننده است. در بخش پنجم سخنرانی بهاختصار و گذرا به جنبههای کاربردی یافتهها اشاره خواهد شد.
دکتر دبیرمقدم با تأکید بر این موضوع که چهارچوب نظری کلی اتخاذشده در این بحث ردهشناسی زبان است گفت: اگرچه این رشته در سال 1901 میلادی با نام تیپولوگی در زبان آلمانی و بعدها در سال 1928 میلادی با عنوان typology و language typology، ردهشناسی زبان در انگلیسی، شناخته شد، شاخهای است با قدمت 250 سال. در ردهشناسی، دستیابی به اشتراکهای ساختاری و نیز گوناگونیهای نظاممند زبانی در سطح صرف و نحو و نظام آواها یا واجشناسی مورد اهتمام است و در سالهای اخیر این که «تبیین وجود این اشتراکها و نیز گوناگونیهای نظاممند چیست» مورد توجه خاص بودهاست.
وی در ادامه دربارهٔ گونههای مختلف بلوچی، از جمله بلوچی ایرانشهری، بلوچی زابلی یا بلوچی سیستانی، بلوچی لاشاری، بلوچی سراوانی و بلوچی زاهدانی توضیح داد و با ارائهٔ شواهدی دربارهٔ ویژگی شاخص زبانهای ایرانی، یعنی نظام مطابقه در گونههای مختلف بلوچی بحث کرد.
دکتر دبیرمقدم در بخش دیگری از سخنان خود از پیامدهای کلان یافتههای مبتنی بر گونههای مختلف بلوچی سخن گفت و دربارهٔ زبان فارسی در مقام زبان ایرانی متعلق به شاخهٔ زبانهای غربی ایرانی و مشخصاً دربارهٔ دیدگاههای مختلف مطرح در باب تکوین زبان فارسی بیاناتی را اظهار داشت و توضیح داد که چگونه یافتههای مبتنی بر زبانها و گویشهای ایرانی میتوانند زبانشناس ایرانی را در کاویدن مرزهای دانش و سهیم شدن در نظریهپردازی در موضوع چیستی و ماهیت زبان، تغییر زبان و عوامل مؤثر در این تغییر، کمک کنند.
دکتر دبیرمقدم در بخش پایانی سخنان خود بهاختصار و بهصورت گذرا به جنبههای کاربردی یافتههای خود اشاره کرد.
|