مدير گروه: استاد اسماعيل سعادت
معاون گروه: جعفرشجاع کيهانی
اعضای شورای علمی: استاد عبدالمحمّد آيتی، دکتر نصرالله پورجوادی، دکتر غلامعلی حدّاد عادل، استاد اسماعيل سعادت، استاد احمد سميعی (گيلانی)، دکتر علیاشرف صادقی، استاد کامران فانی، دکتر محمّدعلی موحّد، استاد ابوالحسن نجفی، دکتر حسين معصومی همدانی.
همکاران: آمنه بيدگلی، هرمز بوشهریپور، سميّه پهلوان، علی پيرنيا، سميّه ربيعی، فرحناز رحمانی، فرزانه رشيدی، شهناز سلطانزاده، فريبا شکوهی، ميترا فراهانی، شهره فلاحتی.
دانشنامهٔ زبان و ادب فارسی دانشنامهای است اختصاصی، در شش جلد در معرّفی اهمّ اطّلاعات مربوط به زبان و ادب فارسی، در همهٔ شاخههای آن. اگر دانشنامهها را، به اعتبار حجم مطالب آنها، به مختصر و مفصّل، و به اعتبار محتوا، به اختصاصی و عمومی، و به اعتبار شيوهٔ تنظيم و عرضهٔ مقالات آنها به الفبايی و موضوعی، و به اعتبار سنديّت اقوال مذکور در مقالات، به مُبتَنی و غيرمُبتَنی بر نظام ارجاعی تقسيم کنيم، دانشنامهٔ زبان و ادب فارسی دانشنامهای مختصر، اختصاصی، الفبايی و مبتنی بر نظام ارجاعی است. مختصر است، زيرا تنها به اهمّ موضوعات مربوط به حوزهٔ خود میپردازد؛ اختصاصی است، زيرا مختصّ به موضوعات متنوّع مربوط به زبان و ادب فارسی است؛ الفبايی است، زيرا مدخلهای آن، برای سهولت مراجعه به آنها، مانند مدخلهای فرهنگ لغت، به ترتيب حروف الفبا مرتّب شدهاست؛ و مبتنی بر نظام ارجاعی است، زيرا اقوال و روايات مهمّ مذکور در متن مقالات مستند به اسناد مأخوذ از منابع موثّق و معتبر است (برای اطّلاعات بيشتر، نک: مقدّمهٔ دانشنامهٔ زبان و ادب فارسی، ج 1).
موضوعات دانشنامه به شرح زير است:
رجال: شامل احوال شاعران فارسیزبان از پيش از رودکی تا معاصر، احوال صاحبان آثار و احوال مستشرقانی که در حوزهٔ ادب فارسی پژوهش کردهاند؛
آثار: شامل معرّفی آثار مهمّ ادبی به زبان فارسی يا معرّفی آثار مرجع فارسیزبانان به زبان عربی و نيز آثار خارجی مهمّ ترجمهشده به زبان فارسی؛
ادبيّات پيش از اسلام؛
اسطورههای ايرانی؛
اَعلام شاهنامه؛
جشنها و آيينها؛
دستور زبان فارسی؛
اصطلاحات بلاغت؛
اصطلاحات عروض و قافيه؛
اصطلاحات زبانشناسی؛
اصطلاحات عرفان و تصوّف؛
اصطلاحات نظم و نثر؛
قالبهای شعری؛
انواع ادبيّات؛
انواع ادبی؛
انجمنهای ادبی؛
سبکهای ادبی؛
اماکن و ابنيهٔ تاريخی و جغرافيايی مهم؛
زبانهای ايرانی.
سازمان دانشنامه
سازمان دانشنامه به طور کلّی شامل دو بخش است: شورای علمی دانشنامه و گروه دانشنامهٔ زبان و ادب فارسی.
شورای علمی دانشنامه متشکل است از اعضای شورای فرهنگستان که در حوزههای علمی دانشنامه تخصّص دارند. وظيفهٔ شورا، تعيين سياست و خطّمشی کلّی دانشنامهٔ زبان و ادب فارسی، بررسی موضوعهای مدخلها، تصويب آنها و همکاری در معرّفی محقّقان در تأليف مقالههاست.
سازمان داخلی گروه دانشنامهٔ زبان و ادب فارسی از شش بخش عمده به شرح زير تشکيل شدهاست که زير نظر مدير گروه فعّاليّت میکند.
1. بخش معاونت، سفارش و پیگيری مقالات
به سبب اهمّيّت وظيفهٔ سفارش مقالات و پیگيری آنها، مسئوليّت آن بر عهدهٔ معاونت گروه نهاده شدهاست. از ديگر مسئوليّتهای معاونت گروه، ادارهٔ امور اجرايی گروه و اجرای وظايف محوّله از سوی مدير گروه است. در سفارش و پیگيری مقالات، سعی دانشنامه بر آن است که از استادان و متخصّصان فن در تأليف مقالات استفاده شود.
2. بخش مرجعشناسی و ادارهٔ کتابخانه مرجع
کتابخانهٔ گروه حدود سههزار جلد کتاب دارد. از اين کتابها که بيشتر آنها کتابهای مرجع است برای تهيّهٔ پروندهٔ علمی مقالات استفاده میشود. در اين بخش سعی میشود که منابع بر اساس مدخلهای دانشنامه تهيّه شود. کتابخانه متصدّيان بخش تشکيل پروندهٔ علمی را در وارسی منابع و تهيّهٔ مشخّصات کتابشناختی آنها ياری میکند.
3. بخش تشکيل پروندهٔ علمی و وارسی منابع و نمونهخوانی
اين بخش بعد از بخش سفارش و پیگيری مقالات مهمترين بخش دانشنامه است. متصدّيان اين بخش مقالهای را که از خارج از گروه دريافت میشود از جهت منابع بررسی میکنند. آن قسمت از منابع که در کتابخانهٔ مرجع موجود است روگرفت میشود. منابعی که در کتابخانهٔ گروه موجود نيست از طريق کتابخانههای ديگر تهيّه میشود. بدين معنی که متصدّی کتابخانه، از طريق ارتباط با کتابخانههای ديگر، معلوم میکند که منابع مورد نياز را کدام کتابخانهها دارند، سپس متصدّيان بخش پروندهٔ علمی با مراجعه به آن کتابخانه، روگرفت منابع را تهيّه و پروندهٔ علمی مقاله را تکميل میکنند.
4. بخش ويرايش و احياناً تأليف مقاله
پس از آنکه پروندهٔ علمی مقاله تشکيل شد، در بخش ويرايش، مقاله ويرايش میشود. گاه ممکن است مقالهٔ رسيده، ازلحاظ استفاده از منابع، درست تأليف نشدهباشد. در اين صورت مقاله تجديد تأليف میشود. ويرايش مقالات و حصول صورت نهايی همهٔ مقالات بر عهدهٔ مدير گروه است.
5. بخش حروفنگاری
مقالات، بعد از ويرايش نهايی، به بخش حروفنگاری داده میشود و بعد از حروفنگاری به بخش پروندهٔ علمی سپرده میشود. در آنجا مقاله نمونهخوانی میشود و ضمن نمونهخوانی يک بار ديگر منابع داخل مقاله بررسی میشود.
6. بخش مربوط به امور اداری
کارهای اداری مربوط به مؤلّفان، اعمّ از ارسال سفارش مقالات، تنظيم قراردادها، و کارهای مقدّماتی مربوط به پرداخت حقالتّأليفها در اين بخش صورت میگيرد.
فعّاليّتهای انجامشده و در دست اجرا
1. تهيّهٔ فهرست مدخلهای دانشنامه که شامل مراحل زير بودهاست:
ــ استخراج حدود 20000 مدخل خام از حدود 150 کتاب مرجع و دستِاوّل؛
ــ غنی کردن مدخلهای دانشنامه و بررسی آنها در جلسههای تخصّصی و گزينش 5000 مدخل بهعنوان موادّ اصلی تأليف دانشنامه؛
ــ بررسی نهايی مدخلهای دانشنامه، مختصر کردن آنها در 3500 مدخل، اعمّ از اصلی و ارجاعی، و تنظيم آنها در قالب دو دفتر 500 صفحهای؛
ــ موضوعبندی مدخلهای دانشنامه؛
ــ بررسی و ويرايش نهايی مدخلهای دانشنامه، انطباق مدخلها با مصوّبههای شورا.
2. تأليف مقاله؛
3. ويرايش اوّليّه (شامل يکدست کردن اَعلام و تاريخها، اِعمال شيوهنامه، وارسی ارجاعها و بررسی اصالت مقالهها)؛
4. تشکيل پروندهٔ علمی.
تا کنون سه جلد از دانشنامهٔ زبان و ادب فارسی منتشر شدهاست؛ جلد اوّل در سال 1384 و جلد دوم در سال 1386 و جلد سوم در سال 1388. جلد اوّل 760 صفحه است و شامل 439 مقاله. اين جلد حرف آ تا اواسط حرف ب را دربر میگيرد (از مدخل آب تا برزويه). در اين جلد 122 مؤلّف با دانشنامه همکاری داشتهاند.
جلد دوم دانشنامه بالغ بر 766 صفحه است و شامل 416 مقاله. اين جلد از اواسط حرف ب شروع میشود و تا پايان حرف ح ادامه میيابد (از مدخل برندق خجندی تا حيرتی تونی).
جلد سوم شامل مقالات حرف خ تا حرف س است (از مدخل خارزنجی تا سنايی غزنوی). اين جلد شامل 326 مقاله در 752 صفحه است که 130 مؤلّف در تأليف مقالات آن با دانشنامه همکاری کردهاند.
علاوه بر مجلّدات دانشنامه (سه جلد) که تا کنون منتشر شدهاست، برگزيدهای از مقالات دانشنامهٔ زبان و ادب فارسی با عنوان فردوسی و شاهنامهسرايی به مناسبت همايش بينالمللی هزارهٔ شاهنامه فردوسی انتشار يافت (ارديبهشت 1390). مجموعهٔ فردوسی و شاهنامهسرايی که شامل 107 مقاله است در بيش از 1200 صفحه و به قلم 34 مؤلّف در يازده بخش تنظيم شدهاست و به طور کلّی جامعِ مهمترين اطّلاعات مربوط به شاهنامهٔ فردوسی است که سه دورهٔ تاريخی پيش از سرايش شاهنامه، سرايش شاهنامه، و بعد از سرايش شاهنامه را دربر میگيرد. فعّاليّت اصلی گروه در حال حاضر (1390)، آمادهسازی جلد چهارم دانشنامه است. مقالات جلد چهارم دنبالهٔ حرف س (از مقالهٔ سندبادنامه) تا اواسط حرف ف را دربر میگيرد.